Sytuacja Mniejszości Niemieckiej w kontekście ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym

Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym była długo oczekiwanym przez wszystkie mniejszości narodowe i etniczne aktem prawnym.

Pierwszy projekt ustawy regulującej prawa mniejszości został wystosowany przez Helsińską Fundację Praw Człowieka w 1993 r. Projekt ten nosił nazwę: „Ustawa o prawach osób przynależących do mniejszości narodowych i etnicznych". Niestety nie został on rozpatrzony przez Sejm II kadencji. Jedynie projekt tej ustawy został ustalony przez komisję Mniejszości. Dalszymi pracami nad tą ustawą miał zająć się Sejm i Komisja III kadencji. W 1998 r. zakończono prace w Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych i skierowano ją do pierwszego czytania.

Pierwsze czytanie tej ustawy odbyło się 19 marca 1999 r. Niestety Sejm III kadencji nie potrafił przejść dalej z uchwaleniem tej ustawy i skierował ją, w celu doprecyzowania i ustalenia podstawowych pojęć, do pracy w podkomisjach.

Dopiero Sejm IV kadencji zajął się solidną pracą nad uchwaleniem stosownej ustawy o mniejszościach narodowych. Do pierwszego czytania Sejmu IV kadencji skierowano podobny projekt ustawy, jaki był przedstawiony III kadencji Sejmu. Dzięki głosom ugrupowań sejmowych związanych z lewicą, udało się skierować ten projekt do dalszych prac sejmowych. Głosowanie to odbyło się w lutym 2002 r. Ustawa ta miała dostosować ustawodawstwo polskie do standardów europejskich i uzupełniać konstytucyjne gwarancje dla mniejszości narodowych i etnicznych. Miała się przyczynić do zwiększania się integracji europejskiej i zapobiegania konfliktom etnicznym. Od samego początku prac nad powyższą ustawą, uczestniczyli w nich posłowie wywodzący się z Mniejszości Niemieckiej. Widzieli oni perspektywę przyszłej integracji z Unią Europejską i dążyli do tego, aby powstała taka regulacja prawna, która przyczyniłaby się do lepszego i zgodnego współżycia wszystkich narodowości i grup etnicznych, a przez to do osiągnięcia pełnej integracji w przyszłej Unii Europejskiej. W tym celu wymagane jest poszanowanie i uznanie wszystkich grup narodowych i etnicznych oraz ludności posługującej się językiem regionalnym.

To właśnie miała zagwarantować ustawa o mniejszościach narodowych. Posłowie reprezentujący Mniejszość Niemiecką czynnie zabiegali o wprowadzenie tej ustawy, jak i aktywnie pracowali nad jej treścią, m.in. Poseł Henryk Kroll, który zaproponował, aby w treści ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych wprowadzić regulację prawną odnoszącą się do języka regionalnego - mianowicie kaszubskiego.

Projekt ustawy został wniesiony jesienią 2003 r. Określał on głównie kwestie związane z podtrzymaniem i rozwojem tożsamości narodowej i etnicznej oraz podtrzymaniem i rozwojem języka regionalnego, a także określał zadania i kompetencje organów państwowych i samorządowych w tym zakresie.

W aspekcie politycznym, przed uchwaleniem omawianej ustawy było wiele obaw o to, że zaproponowany projekt ustawy, a później sama ustawa przyczyni się do powstania konfliktów pomiędzy „większością" a „mniejszością". Poza tym uważano, że inkorporowane (przyjęte) przepisy Konwencji Europejskiej w zupełności wystarczą. Tymczasem ustawa ta jest bardzo potrzebna dla wszystkich mniejszości narodowych i etnicznych, ponieważ uzupełnia i rozszerza postanowienia konstytucji oraz innych przepisów prawnych, które dotyczą tych mniejszości.

Argumentem do tego, aby uchwalić jednak ustawę, która by regulowała status mniejszości narodowych i etnicznych, był dodatkowo fakt, iż takie ustawy obowiązywały już niemal w całej Europie Środkowo-Wschodniej (m.in. w Czechach, Słowenii, Chorwacji, Słowacji, na Litwie, Łotwie, Ukrainie, Węgrzech, a nawet w Mołdawii, Jugosławii i Rumunii). Tak więc należało dołączyć do grona tych krajów, które regulowały pozycję mniejszości narodowych i etnicznych za pomocą aktu prawnego wysokiej rangi, mianowicie poprzez ustawę.

Do uchwalenia obecnej ustawy dążyły głównie społeczności dużych mniejszości narodowych, jak niemiecka, litewska, ukraińska, białoruska oraz mniejsze społeczności mniejszości słowackiej, rosyjskiej i łemkowskiej. Społeczności te widziały w uchwaleniu ustawy gwarancje zakazu dyskryminacji oraz pełnego korzystania ze swoich praw, jak również możliwość zachowania swojej tożsamości narodowej i etnicznej poprzez pielęgnowanie swojej kultury oraz języka.

Dlatego pod koniec 2004 r. przystąpiono do intensywnych prac w komisji sejmowej nad końcowym projektem ustawy. W pracy tej aktywnie brali udział przedstawiciele różnych mniejszości, w tym również przedstawiciele Mniejszości Niemieckiej.

Ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym uchwalono w Sejmie 6 stycznia 2005 r. Została ona ogłoszona w Dzienniku Ustaw w dniu 31 stycznia 2005 r. Jest rezultatem długich i trudnych prac paru komisji sejmowych i wielu osób, które starały się podjąć trudy przygotowania aktu prawnego, który reguluje tak specyficzną materię, jak pozycja mniejszości narodowych i etnicznych w kraju, w którym mieszkają i mogą czuć się bezpiecznie oraz swobodnie kultywować swoją tożsamość narodową i etniczną.

Ustawa reguluje sprawy związane z zachowaniem i rozwojem tożsamości kulturowej mniejszości narodowych i etnicznych oraz zachowaniem i rozwojem języka regionalnego, a także sposób realizacji zasady równego traktowania osób bez względu na pochodzenie etniczne. Ponadto określa zadania i kompetencje organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego w zakresie tych spraw (art. 1. ustawy).

Omawiana ustawa definiuje pojęcia mniejszości narodowych (art. 2. ust. 1.) oraz pojęcie mniejszości etnicznych (art. 2. ust. 3.) oraz wymienia enumeratywnie te mniejszości. Artykuły 4., 5. i 6. zabraniają dyskryminacji mniejszości w jakiejkolwiek formie. Uzupełnieniem i gwarancją tego zakazu są przepisy Kodeksu Karnego, mianowicie artykuły: 118., 119., 256., 257. zawierające poważne sankcje karne za przestępstwa popełniane z powodów rasowych oraz przepisy Prawa Pracy głównie art. 113, 18 § 3 Kodeksu Pracy oraz dodane niedawno artykuły 183a, 183b, 183d K.P. Gwarantują one prawa mniejszości do równego traktowania oraz zakaz dyskryminacji na tle rasowym w prawie pracy.

Osoby należące do mniejszości mają zgodnie z art. 7. i 8. prawo do używania języka mniejszości w życiu prywatnym oraz publicznym, w szczególności do posługiwania się swym językiem do rejestracji w aktach stanu cywilnego i dokumentach tożsamości. Art. 12., 13., 14. i 15. regulują kwestię dodatkowych nazw miejscowości oraz obiektów fizjograficznych. Ustawa gwarantuje szereg regulacji prawnych dotyczących ochrony i rozwoju oświaty i kultury mniejszości. Regulacje te zawarte są w art. 17. do 20. ustawy.

Poza kwestiami związanymi z gwarancją ochrony praw mniejszości, jej języka oraz oświaty i kultury, ustawa określa organy państwowe zajmujące się sprawami mniejszości oraz gwarantuje w nich udział jej przedstawicielom. Są to art. od 21. do 32. Ostatni Rozdział 6 ustawy reguluje zmiany w przepisach obowiązujących przepisy przejściowe i końcowe. Tak przedstawia się pokrótce charakterystyka omawianej ustawy.

Jak już wielokrotnie podkreślano, jest to akt prawny o ogromnym znaczeniu dla wszystkich mniejszości narodowych i etnicznych. Pozycja Mniejszości Niemieckiej w oparciu o regulacje prawne ustawy jest obecnie bardzo doniosła, ponieważ mniejszość ta należy do tzw. „dużych mniejszości narodowych". Jest ona, pomimo masowej emigracji w ostatnich latach, ciągle bardzo liczna. Szczególnie duże skupiska naszej mniejszości znajdują się na terenie Górnego Śląska, w szczególności na Opolszczyźnie.

Ustawa ta gwarantuje ludności pochodzącej z mniejszości, która stanowi przynajmniej 20% ludności zamieszkującej daną gminę, szereg dodatkowych uprawnień. Mniejszość Niemiecka zawsze była dobrze zorganizowaną i solidną społecznością. Swoją pracowitością oraz wolą współpracy z pozostałymi społeczeństwami potrafiła działać dla wspólnego dobra. O woli współpracy świadczą choćby organizowane cyklicznie, przez Kościół, spotkania różnych narodowości i społeczności na Górze Św. Anny oraz w sanktuarium Zlate Hory w Czechach To dzięki takim spotkaniom jest możliwa pełna integracja społeczeństwa mniejszości oraz większości. Omawiana ustawa jest swoistym gwarantem prawnym dla zachowania tożsamości mniejszości oraz dla współdziałania ludności pochodzących z różnych kultur.

Dlatego tak ważne było jej uchwalenie. Przewiduje ona szereg uprawnień dla mniejszości i jeżeli mniejszość ta będzie z tych uprawnień korzystać, to z pewnością zachowa swoją tożsamość. Jednym z przywilejów określonych w przepisach ustawy jest używanie języka mniejszości przed organami gminy, jak i możliwość używania dodatkowych tablic informacyjnych w tym języku. W naszym województwie jest już kilka gmin, które umożliwiają mieszkańcom pochodzącym z mniejszości niemieckiej występowanie przed jej organami w języku niemieckim. Jest to niewątpliwie ogromny sukces pełnej integracji społeczeństwa. Mniejszość Niemiecka skupiona w Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym Niemców na Śląsku Opolskim (TSKN) zabiega o to, aby w pełni korzystać z uprawnień wynikających z ustawy, w tym głównie w kwestii zachowania języka i kultury. W tym celu organizuje wystawy artystyczne, konkursy znajomości języka niemieckiego, występy orkiestr dętych, odbywające się zarówno w kraju, jak i za granicą z udziałem innych narodowych zespołów. W tym celu TSKN uzyskuje środki zagwarantowane w ustawie. Pochodzą one z budżetu państwa, jak i z budżetu jednostek samorządu terytorialnego. Możliwość uzyskiwania pomocy z tych źródeł przewiduje art. 20. ustawy.

Mniejszość Niemiecka ma również swych przedstawicieli w organach do spraw mniejszości narodowych i etnicznych oraz jako jedyna mniejszość samodzielnie wprowadziła do Parlamentu Rzeczypospolitej Polskiej swoich dwóch przedstawicieli. Na podkreślenie zasługuje również fakt, iż przedstawiciel tej mniejszości, Poseł Henryk Kroll jest wiceprzewodniczącym Sejmowej Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych.

Po uchwaleniu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym przychodzi pora na realizację jej przepisów oraz przepisów wykonawczych do tej ustawy, które zostały już wydane. Mniejszość Niemiecka pragnie korzystać z treści tego aktu prawnego w taki sposób, aby odpowiadał on oczekiwaniom jej członków oraz aby współpraca z innymi mniejszościami oraz z „większością" przebiegała w pozytywnym kierunku i spowodowała zgodne współżycie obok siebie wszystkich tych społeczności. W tym celu przedstawiciele Mniejszości Niemieckiej sprawujący funkcje publiczne na różnych szczeblach oraz przede wszystkim zasiadający w Parlamencie RP będą dążyć do realizacji praw wynikających z ustawy oraz z innych aktów prawnych dla wspólnego dobra nas wszystkich. Są to szczytne cele, do których należy dążyć. Pierwszymi krokami w kierunku pełnej realizacji przepisów wynikających z ustawy o mniejszościach są działania podjęte w Sejmie, m.in. złożenie interpelacji w sprawie nauczania języka mniejszości narodowych i etnicznych oraz języka regionalnego w przedszkolach oraz wystosowanie pisma do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z prośbą o wyjaśnienie niektórych wątpliwości interpelacyjnych ustawy.